Wednesday, May 21, 2008

Бурхан халдун

Далай Их Хаан маань энэ өдөр мэндэлжээ.

Монгол түмний ариун дагшин шүтээн Бурхан халдун уулыг тахих ёслолыг үзсэн фото дурсамжаа дэлгэе гэж бодлоо.. 2006 оны 5 сарын 22.
Дээд дунд доод гэх гурван овоо байдаг. Доод овоо нь уулын бэлд, дунд овоо нь уулын дунд хавьцаа байдаг бөгөөд энэ харагдаж буй зургийг дунд овоо байдаг уулын орой дээрээс авсан юм. Энэ уулын оройг дагаж (зүүн гар тал руу нь) дээш мацсаар тээр тэнд харагдаж буй овоон дээр очно доо.. Уулын орой гэхэд цэлийсэн том талбай. Талбайн дунд бараг хүний гараар хийсэн гэмээр хөмөрсөн тэвш мэт тавцан байх. 10 н давхар барилгаас өндөр энэ уулан дээрх уул зураг дээр харагдаж байна. Харин дээр нь байх шовгор нь Дээд овоо юм. Доод овоо буюу уулын бэлээс шөнийн 2, 3 цагт гарч дээш мацсаар цаана харагдаж байгаа том уулын оройн захад ирэхэд нар мандсан юм.

"овооны эх таньдаа, а харин олзны их маньдаа"..


Тайх ёслол..


түүх..
Найман зууны дараа ч эх нутгийнхаа дээр намирсаар..


Хааны хөрөгийг бүтээж залах ёслол..
Харин энэ түвдийн шарын шашны бурхан шиг зурчихсан зурагны тухай Ганбаагийн блогоос уншаарай..
нэгэнт шүүмжилснийх зарим зүйлийг хэлэхгүй өнгөрч болохгүй нь.. Монгол үндэстний үндэс Их хааныхаа эрхэм шүтээнийг хүмүүс юугаар тахидагийг хардаа..
Анх явах болчихоод л миний сэтгэл хөдөлсөн юм. Уул гүвээ даван, гол горхи, шавар шалбааг туулан ойртох бүр улам догдлоод л.. Элгээрээ шаварт хэвтсэн машинаа сэвхийтэл өргөөд цааш явахад хөөрч хөвөлзсөн сэтгэлд бүр ч хүч орох шиг.. Тэр л эрч хүчээрээ бидний хэдэн нөхөд шөнөжин дээшээ мацсаар оройд нь гарч очиход наран мандаж таарсан нь ёстой л үгээр өгүүлшгүй сайхан мэдрэмж байсан юм.
Гэвч тэгэж хөөрсөн сэтгэлийг минь гол горойтол харлуулсан хэдэн муухай зураг оруулах нь дээ..

"тэнд хогийн сав байгаагүй"...

хамт явсан нэгэн ТББ -н залуус болон бидний хэдэн нөхөд үүнийг харчихаад хаяад явчихаж төвдөөгүй юм..
зөвхөн хоосон архины шилийг бөөгнүүлэхэд .. бусад хог хаягдал хэдэн арван шуудай болсон билээ.
Лааз түүсийн. Тэнд очсон ганган залуусын зарим нь шоолж л байсан. Очоод хаясан хогий нь хамт цэвэрлэе гэхэд ичээд, дургүйцээд байсан хүмүүсээс бид нар ичээгүй ээ..
энэ гоё дээлтэй хүн ч тэнд байсан. Монголчуудаа! шүтээн дээрээ хогоо битгий хаяарай! гээд хэлчихэд тэнд байсан хүмүүс үгэнд нь орохоор л байсан даа..
за энэ балиар сэдвээ орхиод гоё юм ярья..

Морь унаж гарч ирсэн уулын спортын мастерын дэргэд Монгол эр хүний шинжийг үзүүлсэн сум нутгийн эрхэм ах. Азтай ч дарсан зураг..
бишрэлтэйд бишрэнгүй нь биширмээр..


8 -н зууны тэртээ Эзэн Чингис Хааны харж байсан уул нурууд, мандах нар, хөх тэнгэр, гишгэж байсан Бурхан халдун уул..


Цэнхэрлэн харагдах эх нутгаа, эзэнт гүрнээ хараад юу боддог байсан бол?
..Магадгүй ирээдүйн тухай бизээ.

Saturday, May 17, 2008

Шашны талаар эргүүцүүлэл

- Манай шашныг дэлхийд ... -н сая хүн шүтдэг...
- Манай урсгал нь Христийн загалмайг аврал гэж үздэггүйгээрээ бусдаасаа давуу талтай...
- Уламжлалт сайхан шашинаа шүтэх хэрэгтэй...

Саяхан болтол шашин нь хар тамхи байсан болохоор тэр биз, бидний энэ талын ойлголт баахан зөрчилтэй..
Шашныг харьцуулна гэдэг өөрөө асуудал. Юугаар нь харьцуулахын?
Хорвоогийн үнэн гэж үзвэл аль нь илүү үнэн бэ? гэдэг шалгуур хамгийн оновчтой нь байх. Гэтэл шашны онцлогоор үнэн нь өөрөө итгэсэн эсэхээс хамаараа явчдаг. Энэ нь цаашлаад бид юунд яаж итгэдэг вэ болоо явчина..
Ихэнхи хүмүүс дээр байгаа шиг бүр марзан гэмээр шалгуураар шашныг харьцуулдаг. Яджаахад тэрүүгээрээ талцаа явчина. Сонголтоо яаж хийх нь тэдний хэрэг л дээ.. Гэхдээ энэ нь шашны тухай ойлголтыг улам төөрөгдүүлж байна. Аминист биш л бол яалтачгүй тухайн хүний амьдралд шашин маш их нөлөөтэй. Амиа хорлож үхэх үү, байх уу? үхэхдээ үхэр буугаа яахуу ийхүү? гээд тэр хүний амьдрал шашнаас ихэд хамааралтай болдог аргагүй чухал сонголт. Гэтэл зарим оронд хүүхдийг багаас нь шашинжуулаад сонголт хийх эрх чөлөөг нь булаан авдаг. Уул нь бүх хүн эрх чөлөөтэй. Бурхнаас ч юмуу бидэнд өгсөн агуу хувь хишиг юм.

Үнэндээ ямар ч шалгуур тавьсан аль ч шашин тэрийг чинь хангана. (эсвэл Буддист ламаар америк чөтгөрийг, христ ламаар Монгол чөтгөрийг даруулж үзхиймүү? ) Аль нэгийг нь илүүд үздэг нь бид үлдсэн хэдийг хангалттай мэддэггүйнх. Тэгэхээр сонголт хийхэд шалгуур хангалтгүй болоод байгааз? Тэгвэл харьцуулалт хийхгүйгээр хэрхэн сонголт хийх вэ? Бүр сонголт хийх үү, хийхгүй юу гэсэн "сонголт" хийж ч магадгүй. Хэрэв итгэл зөвхөн оюун ухааны логик тооцооллоос хамаардаг бол энэ мэтчилэн хэцүү болно. Яахав тэр талаас нь аваад үзье л дээ:
Шашны сургаалыг мэдлэг гэж бодоод сонголтоо хийе гэсэн ч бас асуудал.
Библи, Коран, Буддагийн сургаалыг гялс уншчаал сонгоол сонгоол явчдаг бол ч яахуу. Шашны сургаалын хувьд аль түрүүлж мэдсэндээ талтай хандах гээд байдаг. Түрүүлж орсон мэдлэг нь тархинд суугаад тархи тэр мэдлэгийн дүрмээр сэтгэж эхэлнэ. Яг хэл сурч байгаа юм шиг. Анх сурсан хэлээрээ сэтгээд байвал шинэ хэл сайн сурч чадахгүй. Яг зэрэгцүүлээд судалж болох л юм. Тэгвэл сонголт хийхэд бүр ч хүнд болох байх, шашин бүрд агуу зүйлс, үнэний хувилбарууд оршин байдаг. Сонголт гэдэг чинь нэгийг нь аваад нөгөөг орхихын нэр. Эцэстээ юунд ч итгэж чадахаа байсан атейст гарах байлгүй. Зовлонтой нь нэгтгэж ойлгоё гэхээр бие биеэ үгүйсгээд байдаг. Явж явж тархи гээч эрхтний ажиллах зарчим нь логик болохоор сургаалиа аль логиктой тайлбарласан нь хүний итгэл хүлээгээд байх шиг.
Бид шинжлэх ухаанд шууд л итгэдэг шүү дээ. Ямар нэг юм нотлох болвол ШУ -р батлагдсан гэж амы нь таглана. Эргэлзээгүй нотолгоо болдог учир нь ШУ -ний үндэс нь логик юм. ШУ -ч биш бүхэл хорвоо ертөнцийн утга нь логик шүү дээ. Биш гээд маргасан ч тэр чинь логикгүй бол тэгээл явцгүй. Илэрхий худлаа зүйлийг ч логиктой тайлбарлачихад шууд л итгэдэг. Энэ санаагаа итгүүлэхийн тулд би логиктой ярихаас аргагүй.. Тэгвэл хамгийн логиктойгоор нь ШУ -г шүтвэл яасийн? Зарим нь Эйнштэйний зурагны өмнө залбирал үйлдэх тухай бодож байж магадгүй. Аугаа их дээд нэгэн зүйлийг мэдрэх, түүний өмнө мөхөс мэт мэдрэмж бүгдэд л төрдөг.
Гэвч 500 -д жил судалсан хамаг ШУ -ний маань тайлбарлаж чадахгүй зүйл улам л ихсээд байна. Ямартаа ч логикын хувьд хамгийн зөрчилгүй үнэн бол Cogito ergo sum. (Сэтгэж байна, тиймээс би оршиж байна. Р.Декарт.)
Хэнд ч ойлгогдохоор энгийн түвшинд би сонголт хийх шалгуураа бүхнийг, эсрэг үзлээ ч өөртөө шингээсэн нэгдмэл, цорын ганц, хувиршгүй байхаар тавина. Тэгээд "олж харах" -ыг хичээнэ дээ..

Thursday, May 15, 2008

Урдуур..

Энэ төвдүүд нэг юм хийгээд байна уу, гүй юу?

Wednesday, May 14, 2008

Ангилал

Хүнийг ангилах тухайд л даа. Юугаар ангилах уу? шалгуур нь юу байх вэ гээд зөндөө зүйлс байх биз.. Үнэндээ шалгуурыг ч ангилж болно. Бас л ямар шалгуур байх вэ болоо явчина.
Багын явдал, 3 -н бяцхан хүү ярилцана,
Нэг нь:
- Чиний хамгийн сайн найз хэн бэ?
- Чи..
- Минийх ч гэсэн чи..
Гуравдахь хүүгээс асуув:
- Харин чиний хамгийн сайн найз хэн бэ?
- Чи..
- Минийх бол тэр.. (2 дахь хүүг нэрлэв.)
Найзаа гомдоосон энэ яриа надад том сургамж болсон юм. Хэн нэгнийг гомдоохгүй гэсэндээ хүмүүс бусдыг ялгах, ангилахаас зайлсхийдэг. Ангилсан ч хэн нэг нь гомдохооргүй шалгуур сонгосон нь дээр. Жишээ нь хүмүүсийг эр эмээр нь ангилахад ч гомдох хүмүүс бий. Зарим шалгуурыг бүр үндсэн хуулиар хориглосон байдаг. Арьс өнгө, шашин шүтлэг, үзэл бодол, нас хүйс гэх мэт. нэг явдал санаанд орчлоо.. ШУТИС -н оюутны холбооны тэргүүн сонгох чуулган дээр 2 -р курсын нэг хэвлүүн банди нэрээ дэвшүүлэн гарч ирээд оюутны холбоог үндсэн хууль зөрчсөнийг илрүүлж билээ. Учир нь ОХ-н дүрмэнд зөвхөн 3-с дээш курсын оюутан тэргүүнд нэр дэвшинэ гэж заасан байж..
Ангилал хийхэд муу зүйл байхгүй. Харин хийсэн ангилалынхаа дагуу бусадтай харилцдагаас асуудал үүсдэг биз.. Угаасаа л бүгд ангилал хийдэг шүү дээ. Мэдрэмж, дүгнэлт нь гаднаа тэр болгон харагдахгүйгээс биш..
Тэгээд ч хүн бүртэй адилхан харьцдаг хүн байдаггүй байх. Хүн бүр ялгаатай шүү дээ. Лав л танилууд маань ээж аавтайгаа харьцдаг шигээ харьцсангүй гэж надад гомдоллож байгаагүй. Тэрэн шиг хүн болгонд л онцгой эрхэм нандин хүмүүс байдаг. Тэдэнтэйгээ бусад шиг нь ижил түвшинд харилцвал юугаараа онцгой болох вэ дээ..
Энийг ойлгоод хүлээн зөвшөөрсөн тохиолдолд харилцаа хавьгүй хялбар болно. Хоёр хүний хувьд бие биенийхээ аль ангилалд орсоныг мэдрэх, мэдэх явдал бол харилцааны чухал асуудал шүү.. Согтуучууд заримдаа - Би чамайг найзаа гэж бодож явсийм.. гэдэг. Ангилал нь ижил байсан бол сайхан санагдана, үгүй бол маш онцгүй мэдрэмж.. Энэ талаар буюу дотно хүмүүс харилцаагаа тодорхойлохдоо болгоомжтой байх тухайд нэг юм бичих гээл байгаа..
Миний хувьд хүний ангилалд их болгоомжтой ханддаг. Тэгэхээс ч аргагүй. Энийг уншсан хүмүүс өөрсдийгөө миний аль ангилалд орсон бол гэж бодож байж магадгүй. Бүгд л эрхэм андууд гэсэн ангилалд байгаа. Гэвч заримд нь энэ хариулт таалагдахгүй. Тэгвэл тийм хүмүүс тэдэнд тусгайлан зориулсан ангилалд багтана даа. Ил илэрхийлэх шаардлагатай тохиолдолд нандин гэж болохоор тэр ангилалаа нийтийн ангилалд нэмчихдэг. Жишээ нь блог линкүүд байна. Хэдхэн дуртай линкээ тавихаар бусдыг нь ялгаад ч байгаам шиг.. Тэр нь ч хавьгүй амар. Ерөнхий сайд С.Баяр бүх хүнийг 2 ангилдаг тухайгаа ярьж байсийн. Ном уншдаг ба уншдаггүй гэж..
Ер нь хүн бусдыг ангилах дуртай ч өөрөө ангилалд орох дургүй мэт. Намайг лав нэг ангилалд оруулахад нөгөөгөөс нь хасаад хязгаарлаад байгаа юм шиг, эсвэл эрх чөлөөг минь хумиад байх шиг таагүй санагддаг. Гэхдээ Монгол гэдэг ангилалд байгаадаа сэтгэл ихэд хангалуун байдгийн. Миний дотроо хийсэн ангилалтай давхцдаг болохоор тэр л дээ..

Эцэст нь сонирхвол ангилалыг ангилах тухайд Хурметбек -н номноос уншина бизээ..